Program URBACT stanowił część Inicjatywy Wspólnotowej URBAN, jednej z czterech Inicjatyw (oprócz INTERREG, LEADER i EQUAL) zatwierdzonych na okres programowania 2000 – 2006. IW URBAN obejmowała działania związane z rewitalizacją gospodarczą i społeczną miast. IW URBAN, podobnie jak IW LEADER, nie była jednak bezpośrednio dostępna w Polsce, jej elementy zostały wdrożone do Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego oraz Sektorowych Programów Operacyjnych. Partnerzy polscy mogli natomiast uczestniczyć w projektach Programu URBACT.

Cele programu

Celem Programu URBACT była wymiana doświadczeń pomiędzy partnerami uczestniczącymi w projektach IW URBAN oraz w Miejskich Projektach Pilotażowych (UPP) w ramach utworzonych sieci współpracy miast europejskich. Wymiana doświadczeń dotyczyła przede wszystkim metod rozwiązywania problemów ekonomicznych, społecznych i środowiskowych, występujących w małych, średnich i dużych miastach europejskich oraz ich dzielnicach dotkniętych bezrobociem, przestępczością, biedą oraz niedostatecznym poziomem usług publicznych. Największą uwagę przywiązano do rozpowszechniania wiedzy na temat zarządzania miejskiego i przekazywania doświadczeń w zakresie zrównoważonego rozwoju miejskiego, zapobiegania marginalizacji niektórych grup społecznych, rozwoju gospodarczego, rewitalizacji miejskiej oraz czynnego uczestnictwa w tych działaniach mieszkańców miast. Realizacja wymienionych celów następowała poprzez wdrażanie innowacyjnych strategii zrównoważonego rozwoju miast, tworzenie sieci wymiany doświadczeń, organizowanie seminariów i spotkań, prowadzenie badań, wydawanie publikacji, organizowanie szkoleń i stażów, publikowanie wyników spotkań na stronach internetowych. Dotychczas złożone projekty dotyczyły następujących zagadnień:

Marginalizacja społeczna
Imigranci;
Integracja młodzieży;
Rewitalizacja;
Bezpieczeństwo;
Lokalny rozwój gospodarczy;
Społeczeństwo informacyjne;
Partnerstwo Publiczno-Prywatne;
Mobilność;
Zaangażowanie mieszkańców;
Zintegrowany rozwój.

Uprawnieni wnioskodawcy

Program URBACT skierowany był głównie do instytucji reprezentujących miasta oraz ich partnerów: stowarzyszeń mieszkańców, partnerów gospodarczych i społecznych, lokalnych instytucji naukowych i badawczych oraz innych, odpowiedzialnych za kształtowanie polityki miejskiej, organów i instytucji szczebla krajowego i regionalnego. Prawo do uczestnictwa w Programie, w państwach członkowskich UE-15 miały podmioty korzystające z Miejskich Projektów Pilotażowych oraz IW URBAN I i II, natomiast z nowych państw członkowskich, które przystąpiły do UE w maju 2004 roku, w Programie mogły brać udział wszystkie miasta, których liczba mieszkańców była równa lub przekraczała 20 000 (por. rozdział 1.4 ). Inne miasta nie spełniające wskazanego kryterium mogły brać udział w projektach URBACT, jednakże same musiały pokrywać koszty uczestnictwa. Wszystkie projekty podejmowane w ramach Programu URBACT miały mieć wymiar europejski, tzn. w zależności od działania, angażować miasta z przynajmniej trzech bądź pięciu różnych państw członkowskich.
Przedstawiciele miast polskich o liczbie mieszkańców równej lub przekraczającej 20 000 mogły uczestniczyć w sieciach jako eksperci lub partnerzy, mogli oni zostać również wyznaczeni na partnera wiodącego w projekcie.

Partner wiodący

W ramach programu URBACT beneficjentem końcowym był partner wiodący projektu. Partner wiodący/beneficjent końcowy reprezentował wszystkich partnerów w danej sieci tematycznej lub projekcie, zawierał umowy o dofinansowanie z Instytucją Zarządzającą, odpowiadał za całość środków finansowych przeznaczonych na dany projekt oraz ustalał kompetencje poszczególnych partnerów poprzez zawarcie z nimi odrębnej umowy prawnej. Partner wiodący ponosił również całkowitą odpowiedzialność finansową i prawną przed Instytucją Zarządzającą. Pozostali partnerzy w projekcie nie ponosili odpowiedzialności finansowej ani prawnej wobec Instytucji Zarządzającej

Środki finansowe

Budżet Programu wynosił 28,3 mln euro, z czego 18,1mln euro pochodziło z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (64%). Działania dofinansowywane w ramach programu URBACT były działaniami miękkimi, nie było możliwe finansowanie infrastruktury miejskiej. Maksymalny poziom dofinansowania z EFRR wynosił 50%. W niektórych działaniach dofinansowanie w szczególnych przypadkach mogło zostać podwyższone do maksymalnego poziomu 70%, decyzję taką podejmował Komitet Monitorujący. Czas realizacji projektu nie mógł przekroczyć dwóch lat.

Priorytety i działania

Program URBACT został podzielony na 3 priorytety, w ramach których określono kwalifikujące się działania. Dla wnioskodawców polskich zainteresowanych złożeniem projektu dostępne były działania 1.1, 1.2, 1.3, 2.2 oraz 2.3, natomiast środki priorytetu 3 przeznaczone były dla instytucji wdrażających i zarządzających programem. Podział na priorytety i działania kształtował się następująco:

Priorytet 1: Wymiana i rozpowszechnianie wiedzy
Działanie 1.1: Sieci tematyczne
Działanie 1.2: Kwalifikacje
Działanie 1.3: Badania i inne inicjatywy

Priorytet 2: Tworzenie i gromadzenie informacji
Działanie 2.1: Narzędzia informacyjne
Działanie 2.2: Koordynacja
Działanie 2.3: Grupy robocze

Priorytet 3: Pomoc techniczna
Działanie 3.1: Zarządzanie programem
Działanie 3.2: Inne działania w ramach Pomocy Technicznej

Priorytet 1 i 2 były ze sobą powiązane - praca w ramach sieci tematycznych uzupełniała proces gromadzenia wiedzy, a także dostarczała materiału dla narzędzi informacyjnych. Należy jednak zauważyć, iż logika każdego z priorytetów była inna. Priorytet 1 koncentrował się na wymianie wiedzy pomiędzy podmiotami, a projekty w jego ramach stanowiły inicjatywę miast. Priorytet 2 natomiast był bardziej ogólny, jego celem było gromadzenie i rozpowszechnianie informacji.

Priorytet 1: Wymiana i rozpowszechnianie wiedzy

Priorytet 1 był głównym elementem programu URBACT. Jego celem było umożliwienie wymiany informacji na dużą skalę między wszystkimi uczestnikami projektów w ramach IW URBAN. Podstawowym działaniem w ramach tego priorytetu były międzynarodowe sieci tematyczne, w których następowała wymiana informacji uzupełniana podnoszeniem kwalifikacji i innymi inicjatywami.

Działanie 1.1: Sieci tematyczne

W ramach tego działania kwalifikowalne były sieci wymiany informacji, które zapewniały wymianę doświadczeń w zakresie najlepszych praktyk dotyczących odnowy gospodarczej i społecznej, zwłaszcza między miastami korzystającymi z IW URBAN oraz Miejskich Projektów Pilotażowych lub korzystających z nich w przeszłości. Priorytetem były sieci, w których poruszane zagadnienia zawarte zostały w projektach IW URBAN:
-  Mieszkańcy i tereny w sytuacji kryzysowej, działania dotyczące występujących problemów gospodarczych, środowiskowych,  społecznych oraz zwiększenie spójności społecznej na obszarach miejskich;
- Zintegrowane podejście uwzględniające silne partnerstwo z mieszkańcami, sektorem prywatnym, usługami ogólnego zainteresowania i innymi instytucjami publicznymi;
-  Metody pracy ułatwiające wymianę doświadczeń i wiedzy;
- Projekty sieciowe muszące spełniać kryteria umożliwiające ocenę ex-ante wartości dodanej tworzonej przez daną sieć oraz jej sprawności do inicjowania działań w ramach IW URBAN.

Sieci tematyczne musiały umożliwiać rozszerzanie wiedzy z korzyścią dla wszystkich zaangażowanych miast poprzez zorganizowanie strukturalnej wymiany doświadczeń w zakresie dobrych praktyk, zarówno w odniesieniu do sukcesów, jak i trudności.

Sieci tematyczne były przewidziane głównie dla miast (radnych miejskich, personelu administracyjnego i ekspertów) i ich partnerów gospodarczych i społecznych, a także przedstawicieli mieszkańców. Do sieci mogły włączyć się inne lokalne, regionalne i krajowe instytucje. Sieci budowane w ramach programu URBACT powinny były bazować na już istniejących sieciach, bez względu na to czy były finansowane z innych programów. Jednakże nowo tworzone sieci nie mogły dublować działań podejmowanych w sieciach już istniejących.
Na działanie to z EFRR przeznaczonych zostało 6,25 mln euro.

Kryteria kwalifikacji projektów

Wniosek o dofinansowanie dotyczący utworzenia sieci musiał pochodzić od grupy przynajmniej pięciu instytucji publicznych z przynajmniej trzech różnych Państw Członkowskich UE. Partner wiodący nominowany do złożenia wniosku nie musiał być instytucją publiczną, zazwyczaj było to miasto korzystające z IW URBAN, Miejskiego Projektu Pilotażowego lub korzystające z nich w przeszłości. Z nowych państw członkowskich UE kwalifikowalne do udziału w projekcie były miasta z liczbą mieszkańców równą lub większą niż 20 000.

Minimalna wartość współfinansowania krajowego w tym działaniu wynosiła 50%. Udział środków z EFRR mógł wynosić od 200 000 euro do 1 000 000 euro. Kwota maksymalna mogła być uzyskana, gdy z sieci miała korzystać znaczna liczba użytkowników z przynajmniej pięciu krajów członkowskich.